गीत: लय मात्र कि अर्थ पनि?

गीत साहित्यको एउटा यस्तो कसिलो विधा हो जसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध मानिसको जीवन र संवेदनासँग जोडिएको हुन्छ। तर वर्तमान समयको साङ्गीतिक परिदृश्यलाई नियाल्दा उब्जिने एउटा गम्भीर प्रश्न भनेको—के हामीले गीतमा लय र मिठास मात्र खोजिरहेका छौँ कि त्यसभित्रको अर्थ र दर्शनलाई पनि बिर्सँदै गएका छौँ? आजका धेरै रचनाहरू सुन्दा शब्दहरूको थुप्रो त देखिन्छ, तर ती शब्दहरूले बोक्ने सन्देश र गहिराइ कतै हराएको महसुस हुन्छ। लय मिलाउने नाममा जे पनि लेखिदिने र गायकले पनि त्यसको तार्किकता नखोजी गाइदिने प्रवृत्तिले गर्दा गीत केवल एउटा उपभोग्य वस्तु वा क्षणिक मनोरञ्जनको साधन मात्र बन्न पुगेको छ। भावनाको गहिराइभन्दा बाहिरको चमक र अर्थभन्दा माथि "भाइरल" हुने होडबाजीले गर्दा सिर्जनाको मौलिकता सङ्कटमा परेको देखिन्छ।

लीक अधुरो रेल बिना, जीत अधुरो खेल बिना: सन्दर्भहीन शब्दहरूको भीड

यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण आजकल सामाजिक सञ्जालमा निकै गुन्जिरहेको "लीक अधुरो रेल बिना, जीत अधुरो खेल बिना" जस्ता हरफहरूलाई लिन सकिन्छ। नेपालजस्तो देश जहाँ रेलको वास्तविक अस्तित्व नै सीमित छ र आम मानिसको दैनिक जीवनसँग रेलको सम्बन्ध निकै टाढा छ, त्यहाँका गीतहरूमा रेलका विम्बहरू यति विघ्न दोहोरिनु आफैँमा अनौठो विडम्बना हो। हामीले आफ्नो धरातल र वास्तविकता—जस्तै गाडी, अटो, साइकल वा पैदल यात्राका सास्ती र खुसीहरू—छाडेर किन पराइ सन्दर्भ र कल्पनिक प्रतीकहरूमा आफूलाई सजाउन खोजिरहेका छौँ भन्ने कुरा विचारणीय छ। अझ "जीत अधुरो खेल बिना" भन्ने वाक्यांशलाई तार्किक रूपमा हेर्ने हो भने पनि यो कमजोर देखिन्छ, किनकि खेल र जीत अभिन्न घटना होइनन्। खेल खेल्ने सबैले जित्दैनन् र जीत सधैँ खेलकै मात्र परिणाम पनि हुँदैन। यस्ता हरफहरूले कानलाई क्षणिक आनन्द त देलान्, तर मस्तिष्क र हृदयमा कुनै अर्थपूर्ण छाप छोड्न सक्दैनन्।

विगतको एउटा समय थियो जब गीतहरूमा शब्दको चयन गर्दा निकै सावधानी अपनाइन्थ्यो र प्रत्येक हरफले एउटा निश्चित भाव वा दर्शन बोकेको हुन्थ्यो। तर आज त्यो सिर्जनात्मक जिम्मेवारी कतै हराएको छ। रेकर्डिङ कम्पनीहरू व्यापारमा मग्न छन्, सर्जकहरू सजिलो लोकप्रियताको पछाडि दौडिरहेका छन् र हामी श्रोताहरू पनि गुणस्तरीय साहित्यभन्दा बढी सतही "कन्टेन्ट" उपभोग गर्नमा अभ्यस्त भइसकेका छौँ। गीत केवल ध्वनि वा शोर मात्र होइन, यो त समाजको ऐना र जीवनसँगको संवाद पनि हुनुपर्ने हो। यदि गीतले जीवनका भोगाइहरूलाई इमानदारीका साथ व्यक्त गर्न छोड्छ भने त्यसको कुनै दीर्घकालीन महत्व रहँदैन। त्यसैले गीतलाई केवल भाइरल हुने सामग्री नबनाई अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम बनाउनु आजको प्रमुख चुनौती हो।

गीत र समाज: सम्बन्ध टुट्दैछ कि?

अन्ततः शब्दहरूको रास लगाउँदैमा कोही गीतकार वा कुनै रचना गीत बन्न सक्दैन। गीतकार र गीत एकअर्कामा समाहित भएर जब एउटा निश्चित अर्थ र प्राण भर्छन्, तब मात्र त्यसले कालजयी रूप लिन्छ। अर्थहीन शब्दहरूको पहाड खडा गरेर सिर्जनाको गरिमा बढ्दैन। त्यसैले हामीले आफूलाई सोध्नुपर्ने बेला आएको छ—हामीले सुन्ने गीतले हाम्रो चेतनालाई कत्तिको स्पर्श गर्छ? कवि कृष्ण प्रधानको भावलाई सापटी लिने हो भने पनि, गीत तब मात्र सार्थक हुन्छ जब त्यहाँ शब्दको थुप्रोभन्दा बढी अर्थको प्रधानता हुन्छ। लयको पछाडि दौडिँदा हामीले गीतको आत्मा अर्थात् त्यसको अर्थलाई कतै तिलाञ्जली त दिइरहेका छैनौँ भन्ने कुरामा चिन्तन गर्नु आवश्यक छ।